Анагаах ухааны цахим сургалт
Танд санал болгох
Багцын мэдээлэл

6 сарын багц

69,900₮

6 сард нэг удаа төлнө

  • 2 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 10% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах

1 жилийн багц

99,900₮

Жилд нэг удаа төлнө

  • 3 багц цагийн сургалт үнэгүй
  • Багцад хамаарах бүх хичээлүүд
  • Онцлох хичээлүүд
  • Танхимын сургалтын хөнгөлөлт - 20% *
* 1 удаа хөнгөлөлтийг ашиглана
Багц авах
Яагаад
Цахим сургалт гэж?
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Хэзээ ч, хаана ч үзэх боломжтой
Та ажил, гэр, сургууль мөн жижүүрт хонох үедээ интернэт холболт бүхий ямар ч төрлийн төхөөрөмж ашиглан суралцах боломжтой.
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Цаг хугацаа, мөнгийг тань хэмнэнэ
Та байгаа газраасаа цахимаар суралцсанаар цаг хугацаа төдийгүй, мөнгөө хэмнэж өөрт хэрэгцээтэй сургалтыг авах боломжтой.
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Сургалтыг та өөрөө удирдана
Цахим сургалтаар та багшаа, сургалтын аргаа, сургалтын хурдыг, сургалтын сэдэв болон дэс дараалал зэргийг бүрэн удирдах боломжтой.
Сүүлийн үеийн
Нийтлэлүүд
Венийн судасны өргөсөл - товч тойм
2025 оны 4-р сарын 4

Венийн судасны өргөсөл - товч тойм

54 настай, 70 кг жинтэй эрэгтэй, хоёр хөлийн судас бүдүүрсэн гэсэн зовиуртай өрхийн эмчдээ хандсан. Бүдүүрэл нь сүүлийн 15 жилийн турш аажмаар бүдүүрч товойсон гэв (Зураг 1). Оройн цагаар шилбэний урд хэсэг болон шагай орчмоор загатнаж, хавагнадаг бөгөөд шөнө хөлөө өргөж унтахаар зовиурууд багасдаг гэж хэлсэн. Асуумжаар хөлөөр өвдөх, венийн судасны тромбоз, хөлний гэмтэл, бусад эмгэг зэргийг үгүйсгэсэн. Мөн түүний ээж, 2 дүү нь венийн судасны өргөсөлтэй байсан. Тэрээр даралтат оймс (20-30 мм.муб) өмсөж үзсэн боловч өмсөхөд төвөгтэй, эвгүй байсан тул хэрэглэхээ больжээ.Зураг 1. Хоёр хөлний венийн судасны өргөсөл.Өрхийн эмч асуумж, зовиурт үндэслэн түүнийг судасны мэс засалчид илгээсэн. Допплер хэт авиан шинжилгээгээр гуяны болон saphenous венийн судас мэдэгдэхүйц өргөсч, рефлюкс илэрсэн хэдий ч гүний венийн тромбозын шинж илрээгүй. Мэс засалч хоёр хөлний өргөссөн венийн судсанд радио долгионт аблаци (РДА) эмчилгээ хийсэн ба судасны байдал мэс заслын дараа илтэд сайжирсан (Зураг 2). Долоо хоногийн дараа давтан допплер хийхэд гүний венийн тромбоз илрээгүй.Зураг 2. Хоёр хөлөнд радио долгионт аблаци хийсний дараа венийн судасны өргөсөл мэдэгдэхүйц сайжирсан байдал.ХӨЛИЙН ВЕНИЙН СУДАСНЫ ӨРГӨСӨЛВенийн судасны өргөсөл нь венийн архаг өвчний түгээмэл тохиолддог эмнэлзүйн илрэл юм. Доод мөчдөд ихэвчлэн их ба бага saphenous вен болон тэдгээрийн салааг хамардаг ба 3 мм ба түүнээс дээш голчтой өргөсөлтийг венийн судасны өргөсөл гэж тооцдог.Хөлний венийн судасны өргөсөл нь судасны хавхлагын дутмагшил, бөглөрөл, эсвэл эдгээрийн хослолоос үүдэлтэйгээр венийн даралт ихсэж улмаар судас өргөсөлт явагдах ба ингэснээр венийн хэвийн урсгал алдагддаг. Венийн судас өргөсөхөд нөлөөлөх эрсдэлт хүчин зүйлсэд удаан хугацаагаар зогсох, алхах шаардлагатай ажил мэргэжлүүд, мөн венийн тромбозын өгүүлэмж, гэмтэл зэрэг олон шалтгаанууд багтана.Венийн архаг эмгэгийг эмнэлзүй, шалтгаан, хэлбэр, эмгэг жамыг (CEAP) үндэслэн ангилдаг (Зураг 3). Уг ангилалаар харагдах байдлаар нь C0 (харагдахгүй, тэмтрэгдэхгүй) -ээс C6 (венийн шархлаа) хүртэл үнэлэх ба уг өвчтний венийн судасны өргөслийг C3 гэж үнэлсэн.Зураг 3. CEAP ангилалҮнэлгээВенийн судас өргөссөн үед ямар нэгэн шинж тэмдэггүй байж болох ба эсвэл хөлөөр өвдөх, хүндрэх, хавагнах, хуурайших, загатнах, арьсны өөрчлөлт, шархлаа үүсэх зэрэг эмнэлзүйн шинж тэмдэг илэрч болно. Венийн судас өргөссөн өвчтөнийг үзэхдээ өргөслийн хэлбэр, тархалтыг үнэлэх нь чухал. Шинж тэмдэг бүхий венийн судасны өргөсөлтэй, умдагны дээд хэсэг эсвэл хэвлийн ханын венийн судас өргөссөн өвчтөнүүд, мөн хөл нь хүндэрч, дүүрч, хавагнаж, эрээн шилбээр өвддөг бол ташаа-гуяны венийн бөглөрлийг сэжиглэж допплер хэт авиан шинжилгээгээр зайлшгүй үнэлэх шаардлагатай. Гуяны дотор талын эсвэл гадна бэлэг эрхтний венийн судас өргөссөн, аарцгийн венийн зогсонгишлын шинж тэмдэг (жишээ нь, аарцгийн архаг өвдөлт, сарын тэмдгийн үеийн өвдөлт, бэлгийн хавьтлын үеийн өвдөлт, шээс ойр ойрхон хүрэх) илэрсэн тохиолдолд аарцгийн венийн эмгэгийг допплероор үнэлэх шаардлагатай. Хуухнагийн венийн судас өргөсөх нь төмсөгний венийн дутмагшил, ‘nutcracker’ хам шинж (дээд чацархайн артери ба гол судасны хооронд зүүн бөөрний венийн судас дарагдах), доод хөндийн венийн гэмтэл, эсвэл бөөрний хавдрыг илтгэж болно.Өнгөт допплер хэт авиан шинжилгээ нь венийн судасны өргөсөлтэй өвчтөнүүдэд гүний болон өнгөц венийн тромбозийг үгүйсгэх зорилгоор зайлшгүй хийдэг оношилгоо юм.Венийн архаг дутмагшлыг ялган оношлоход тунгалгийн хаван, зүрхний зогсонгишлын дутагдал, бөөрний өвчин зэргийг харгалзан үзэх хэрэгтэй.Эмчилгээний сонголтуудВенийн судасны өргөсөлийг эмчлээгүй тохиолдолд венийн шархлаа, өвдөлттэй болох, эсвэл ихэнхдээ гоо сайхны талаас асуудал үүсч болно. Доод мөчний венийн архаг өвчний эмчилгээ нь CEAP ангилал болон Венийн Эмнэлзүйн Хүндрэлийн Оноонд (Venous Clinical Severity score) суурилсан өвчний хүндрэлийн зэргээс хамаардаг.Венийн судасны өргөслийн эмчилгээ нь ихэвчлэн дунд зэргийн даралттай оймс (20-30 мм.муб) өмсөж хэвших, жин хасах, хөлийг өндөрлөх зэрэг амьдралын хэв маягийн өөрчлөлтөөс эхэлдэг. Даралттай оймс өмсөх нь шинж тэмдгийг сайжруулж, хаванг хянаж, босоо байрлал дахь венийн даралтыг бууруулах ач холбогдолтой. Гэсэн хэдий ч даралтат оймс өмсөх нь венийн судасны өргөслийн үндсэн эмчилгээ гэж үзэх хангалттай нотолгоо байдаггүй. Даралттай оймс хэрэглэхийг зөвлөхдөө өвчтөнд артерийн судасны эмгэг хавсарч байгаа эсэхийг шалгах нь зүйтэй бөгөөд даралтат оймс нь артерийн судсыг дарж, ишемийг дордуулж болзошгүй. Мөн практикт тухгүй байдлаас болж, даралттай оймсыг тогтмол хэрэглэх байдал нь харьцангуй бага байдаг байна (37% хүртэл).Эхний эмчилгээнд үр дүнгүй эсвэл их/бага saphenous венийн аксиал рефлюкстэй, зовиур бүхий өвчтнүүдийг судсан дотуурх эмчилгээ (лазер болон радио долгионт аблаци ба судас хөлдөөх (склеротерапи)) эсвэл нээлттэйгээр венийн мэс засал (боох эсвэл тайрах) хийлгэх зорилгоор судасны мэс заслын эмчид илгээнэ. Мэс заслын төрлийг венийн гэмтлийн хэмжээ, байршил, тархалтад үндэслэн сонгоно.Радио долгионт аблацийн дараа судасны харагдац 70% орчим сайжирдаг бөгөөд өвчтөн эмчилгээний дараа 7-10 хоног даралтат оймс өмсөж, хөдөлгөөнийг аль болох эрт хийснээр уг эмчилгээний үр дүн нэмэгддэг. Радио долгионт аблацийн хүндрэлүүдэд гүний венийн тромбоз, халууны нөлөөгөөр үүссэн тромбын тэлэлт, эсвэл ховор тохиолдолд уушгины эмболи зэрэг багтана. Уг ажилбарын дараа 1 долоо хоногийн дотор допплер шинжилгээ хийхийг зөвлөх ёстой.Эх сурвалж: Cleveland Clinic Journal of Medicine July 2024,

Дэлгэрэнгүй
Эмч нарын сэтгэцийн эрүүл мэндийг 20 гаруй жил судалсан миний туршлага
2026 оны 3-р сарын 28

Эмч нарын сэтгэцийн эрүүл мэндийг 20 гаруй жил судалсан миний туршлага

Миний бие 1983 онд Их Британийн Шеффилд хотод, Анагаах Ухааны Судалгааны Зөвлөлийн (MRC) сэтгэл судлалын секторт эмнэлзүйн судлаачаар ажиллаж байлаа. Бид тухайн үед ажлын байрны асуудлуудыг судалж, ажил дээрх сэтгэл гутралыг оношилж эмчлэх жижигхэн эмнэлэг ажиллуулдаг байв.Нэг өдөр хоёр залуу эмч манайд ирлээ. Тэдний баг тус бүрт нэг, нийт хоёр шинэхэн резидент эмч өнгөрсөн долоо хоногт амиа хорлосон тухай, тэдний амиа хорлосон асуудлын талаар дараа нь хэн ч ам нээгээгүйг тэд ярьсан юм. "Эмч нарыг судалж үзээч, хэн ч үүнийг хийдэггүй шүү дээ" гэж тэд надаас хичээнгүйлэн гуйв. Би ч энэ дагуу судалгааг эхлүүлэхэд судалгааны асуумжид хариулах эмч нарын идэвхи байнга өндөр байв. Эмч нар өөрсдийнхөө сэтгэцийн эрүүл мэндийн талаар илэн далангүй ярихыг үнэхээр их хүсэж байсан нь үүнээс тодорхой харагдсан юм!Ажил мэргэжилтэй холбоотой стресс, сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлдөг үү, эсвэл хийж буй ажил нь илүү нөлөөлдөг үү гэх асуулт миний сонирхлыг маш их татдаг байв. Үүний хариуг олохын тулд урт хугацааны дагасан судалгаа хийх шаардлагатай болсон бөгөөд эмнэлгийн бүртгэлийн тогтолцооны ачаар би Их Британийн эмч нарыг олон жилийн турш дагаж судлах боломжтойгоо ойлгосон юм. Тухайн үед яг ийм төрлийн ганцхан судалгаа л байсан нь 1940-өөд онд Жонс Хопкинсын их сургуулиас эхлүүлсэн "Precursors" (Урьдал хүчин зүйлс) судалгаа байсан бөгөөд зөвхөн эрэгтэй эмч нарыг, тэр дундаа тэдний бие махбодын өвчинд л төвлөрсөн судалгаа байв.Миний судалгаа харин Их Британийн гурван их сургуулийн анагаахын 4-р дамжааны 304 оюутанг хамруулж, тэднээс асуумж авч, улмаар сургуулиа төгсөөд эмчээр ажиллах эхний жил болон дахин 10 жилийн дараа тус тус эргэн холбогдож хянасан юм. Үүн дээрээ үндэслэн би анхны оролцогчдын янз бүрийн түүврийг тасралтгүй 20 жилийн турш үргэлжлүүлэн судалсан билээ.Ийм урт хугацааны судалгааны нэг онцлог нь судлаач анхнаасаа л зөв хэмжүүр, хувьсагчдаа сонгосон байх шаардлагатай болдог. Эмч хүнд маш сайн дэмжлэг байхгүй л бол тэсэж гарахад хэцүү хоёр зан чанар байдаг гэж би бодсон тул "энэрэх сэтгэл (эмпати)" болон "өөрийгөө шүүмжлэх хандлага" хоёрыг судалгаандаа нэмж оруулсан. Түүнчлэн, эмнэлзүйн ажлын туршлагаасаа харахад гэр бүлийн асуудал ажлын байранд хэрхэн нөлөөлдөг нь тодорхой байсан тул гэр бүлийн харилцааг ч бас багтаалаа. Мөн өнгөрсөн хоёр хоногт хэдэн цаг ажиллаж, хэдэн цаг унтсаныг, түүнчлэн багийн чанар (зорилго нь хэр тодорхой байдаг, хүн бүр өөрийн үүргээ ойлгодог эсэх, уулзалт хурлын давтамж гэх мэт) зэрэг байгууллагын хэмжүүрүүдийг оруулж, тэднээс юу хамгийн их стресс үүсгэж байгааг өөрсдөөр нь бичүүлж авсан юм.Анхны үр дүнгүүдСудалгааны анхны өгүүллийг BMJ сэтгүүлд нийтэлсэн бөгөөд үүний дараа хэд хэдэн өгүүлэл ар араасаа гарсан. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд шинэ залуу резидент эмч нарын стрессийн түвшин асар өндөр (хэрэглэсэн хэмжүүрээс хамаарч 36-50%), мөн архины хэрэглээ их байгааг өлгөн авч бичиж эхлэв. Тэдний урт цагаар ажилладаг байдал болон архи уудаг гэж хүлээн зөвшөөрсөн хэмжээг нь харьцуулаад "энэ их ачааллын хажуугаар эмч нар ер нь яаж ажил дээрээ эрүүл (согтуу биш) байж чаддаг байна аа?" гэх асуулт ч гарч байлаа. Бидний судалгаагаар залуу эмч байх үедээ их урт цагаар ажилладаг байсан, тэднийг ахлах эмч болох үед эмнэлгийн системийн өөрчлөлтөөс болж ихэнхи ачаалал ахлах, тэргүүлэх эмч нар луу шилжсэн зэрэг нь тэднийг стрессээс хэзээ ч бүрэн ангижрахгүй юм шиг мэдрэмжтэй үлдээсэн байв. Миний судалгааны зарим үр дүнгээс харахад, залуу эмч нарын хувьд ажлын цагийн уртаас илүүтэйгээр, хоол ундаар хангагдах, хангалттай унтаж амрах нь хамаагүй чухал байсан нь харагдсан.Судалгаа хийгдсэн он жилүүдэд нийт оролцогчдын 28 орчим хувьд нь сэтгэл зүйн хямралыг илтгэх шинж тэмдгүүд илэрсэн байна (харьцуулахад, энгийн ажилтнуудын хувьд энэ үзүүлэлт 18% байдаг). Сэтгэл гутралын түвшин цаг хугацааны явцад янз бүр байдаг ч, дэлхий даяар сургуулиа төгсөөд эхний жилдээ ажиллаж буй эмч нар хамгийн их эрсдэлтэй байдаг нь батлагдсан. Эмч нарын дундах архины хэрэглээ бусад мэргэжлийнхнээс өндөр байсан бөгөөд ялангуяа эмэгтэй эмч нарын хувьд энэ нь сэтгэл гутралын түвшинтэй нь шууд холбоотой байв.Хангалттай нойр авах болон сайн багийн нэг хэсэг байх нь урьдын адил маш чухал хүчин зүйл хэвээр байна. Залуу эмч нарын хувьд стресс үүсгэгч хамгийн гол хүчин зүйл нь ахлах эмч нартайгаа ойлголцоход бэрх байх болон алдаа гаргахаас айх айдас байв. Эмнэлгүүдийн хооронд эмч нарын стрессийн түвшин харилцан адилгүй байсан нь тухайн эмнэлгт тогтсон соёл, хамт олны уур амьсгал зэрэгтэй шууд хамааралтай байв.Нарийн мэргэжлийн сонголтСудалгааны загвар маань хувь хүний зан чанар (өөрийгөө шүүмжлэх хандлага болон эмпати), ажлын сэтгэл ханамж, стрессийн түвшин зэрэг нь сонгосон нарийн мэргэжлээсээ хамаараад ялгаатай байдаг эсэхийг олж мэдэх боломжийг олгосон юм. Мөн сэтгэл гутралд тухайн хүний хувийн онцлог нөлөөлж байна уу, эсвэл ажлын байрны нөхцөл нөлөөлж байна уу гэсэн миний үндсэн сонирхлыг илүү сайн ойлгоход тусалсан.Жишээлбэл, 10 жилийн дараах үнэлгээгээр сэтгэл гутралын хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нарийн мэргэжил бол сэтгэцийн эмгэг судлаач эмч нар байлаа. Сэтгэцийн эмч нар бусдаас илүүтэйгээр өөрийгөө шүүмжилдэг, мөн ажлынхаа нөхцөл байдалд хамгийн их сэтгэл ханамжгүй хүмүүс байв. Гэхдээ хамгийн сонирхолтой нь тэд оюутан байхдаа ч яг л ийм байсныг өгөгдөл харуулсан юм. Оюутан байхдаа сэтгэл гутралтай байсан хүмүүсийн ихэнх нь хожим сэтгэцийн эмгэг судлал эсвэл эмгэг судлалын (патологи) чиглэлийг сонгосон байлаа.Нөгөөтэйгүүр, мэс заслын эмч нар оюутан байх үедээ ч, карьерынхаа туршид ч үргэлж хамгийн цог золбоотой, ажилдаа хамгийн их сэтгэл хангалуун, хамгийн бага өөрийгөө шүүмжилдэг хүмүүс байв. Тэдний хувьд стрессийн гол шалтгаан нь ердөө л хамтран ажиллагсад эсвэл өвчтөнүүдтэйгээ үл ойлголцох зэрэг харилцааны асуудлууд байлаа.Хувь хүний зан чанар ба гэр бүлТухайн хүн өөрийн гэсэн хувь хүний онцлог, зан чанаруудаа ажлын байрандаа тээн авчирдаг нь маш тодорхой байв. Оюутан байхдаа болон резидент эмч байхдаа бусдыг ойлгож мэдрэх чадвар буюу эмпати өндөртэй байсан оролцогчид сэтгэл гутралд өртөх магадлал хамаагүй өндөр байсан. Гэхдээ сургалт, ажлын явцад ихэнх эмч нарын эмпати буурдаг болохыг бусад судалгаанууд ч харуулдаг. Харин оюутан үеийн өөрийгөө шүүмжлэх хандлага нь олон жилийн турш сэтгэл гутралд хөтлөх хүчтэй хүчин зүйл хэвээр байв. Эмнэлгийн ажилд аливаа зүйл буруугаар эргэх үе байдаг, алдаа гаргахаас үргэлж 100% зайлсхийх боломжгүй, тиймээс ийм зүйл тохиолдсон үед эмч нарт сэтгэл зүйн тусламж дэмжлэг зайлшгүй хэрэгтэй гэдгийг сургалтын явцад илүү сайн ойлгуулж бэлтгэх шаардлагатай байна.Гэхдээ гэр бүлийн хүчин зүйлс ч бас маш их нөлөөтэй байв. Жишээлбэл, АНУ-ын "Precursors" судалгаа болон түүнээс хойшхи бусад судалгаанаас үзэхэд, настай аавтай байх нь сэтгэл гутралтай хүчтэй хамааралтай байжээ. Сэтгэл засалчдын "шилжүүлэлт (transference)" буюу өөрийн дотоод мэдрэмжээ өөр хүнд тохох гэж нэрлэдэг зүйлийн нэг бодит жишээг бид судалгаанаасаа харсан. Юу вэ гэвэл, залуу резидент эмч нарын хувьд "ахлах эмч нараас болж стресстэж байна" гэх мэдрэмж нь тэдний өөрсдийнх нь төрсөн эцэгтэйгээ хэрхэн харилцдаг байсантай нь хамгийн хүчтэй холбогдож байсан явдал юм. Үүнтэй төстэйгээр, өрхийн эмч нарын хувьд стрессийн гол эх үүсвэр нь ажлын байран дахь хамтран ажиллагсад нь байсан ч, тэдний стресс, сэтгэл гутралын түвшинг урьдчилан таамаглах хамгийн гол хүчин зүйл нь хүүхэд ахуй насны ах эгч дүүсийн хоорондох өрсөлдөөн, атаархалтай харилцаа байж таарав. Тэдний бараг бүгд (n=102) ах эгч дүүстэй байсан нь намайг багагүй гайхшруулсан, учир нь өндөр амжилт гаргадаг хүмүүс ихэвчлэн айлын ганц хүүхэд байх нь олонтаа шүү дээ.ХүйсЭрэгтэй эмч нарын хувьд, оюутан байх үеийн болон 10 жилийн дараах сэтгэл гутралын түвшин хоорондоо шууд хамааралтай байгааг миний судалгаа тогтоосон. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс хамаагүй илүү сэтгэл гутралтай байсан хэдий ч энэ нь зөвхөн сургуулиа төгсөж ажилд орсных нь дараа л илэрч эхэлсэн бөгөөд энэ нь ажлын байрны хүчин зүйлс эмэгтэйчүүдэд илүү хүндээр тусаж байна гэдгийг илтгэж байв.Хожим нь би Их Британийн Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албаны мэдээлэлтэй ажиллаж байхдаа үзүүлсэн тусламж үйлчилгээнийхээ чанараас болж ямар бүлгийн эмч нар гомдолд өртөж, шалгагдаж байгааг судалж эхэлсэн. Гомдолд хамгийн их өртдөг нь сэтгэцийн эмч нар байсан ч хамгийн их анхаарал татсан зүйл нь эмэгтэйчүүдээс хамаагүй олон эрэгтэй эмч нар шалгагдаж байсан явдал юм. Эрэгтэй, эмэгтэй эмч нар эмнэлзүйн ур чадварын хувьд яг адилхан болох нь олонтаа нотлогдсон байдаг. Тиймээс энэхүү зөрүүтэй байдлын гол шалтгаан нь эмнэлзүйн ур чадвараас гадна сайн эмч-өвчтөний харилцааны үндэс болдог нөгөө л эмпати гэх мэт бусад зан чанарууд байх бөгөөд эдгээр нь өвчтөнтэй асуудал үүсэх үед түүнийг хэрхэн зөөлөнөөр зохицуулахад ялгааг бий болгодог байна. Түүнчлэн донтолтын улмаас сахилгын арга хэмжээ авагдсан эмэгтэй эмч нар маш цөөн байв. Хэрвээ илүү олон эмэгтэй эмчийг ажиллуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй эсэхэд дүн шинжилгээ хийх гэж байгаа бол эрэгтэйчүүдийн гаргадаг шүүх маргаан, сахилгын зөрчил, дахин сургалтад хамрагдах зэрэгтэй холбогдон эрүүл мэндийн байгууллагаас гардаг тэрхүү өндөр зардлыг заавал харгалзан үзэх ёстой юм.Аюулгүй байдал, ядаргаа ба стрессСтресст орсон ажилтнууд илүү их алдаа гаргаж, бусдыг энэрч хайрлах сэтгэл нь багасдаг болохыг хэд хэдэн судалгаагаар нотолсон байдаг. Үүнд туйлдах ядаргаа, тэр дундаа нойргүйдэл хамгийн гол хүчин зүйл болдог. Миний судалгаанд оролцсон эмч нар нарийн мэргэжлээрээ ажиллаж эхлэх үед би тэднээс өөрсдийн хийсэн, бусдад хохирол учруулсан, алдаа гаргасан, эсвэл өвчтөнийг үхэлд хүргэсэн байж болох ямар нэгэн ноцтой үйл явдлынхаа талаар нэрээ нууцлан бичиж илгээхийг хүссэн юм. Тэдний бичиж ирүүлсэн хэрэг явдлууд—ихэнхдээ маш ноцтой байсан—ердөө л тэдний хэт ядаргаанаас болсон байлаа. Үүнээс өмнө тэдний хэн нь ч энэ талаар бусдад хэлж хүлээн зөвшөөрч байгаагүй бөгөөд тэдэнд энэ бүхнээ дотроосоо уудалж гаргах (нүглээ наманчлах) асар их хэрэгцээ байсан мэт санагдсан.Хэт ядаргаа нь мөн гэмтлийн дараах стрессийн шалтгаант эмгэг (PTSD) үүсэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйлсийн нэг юм. 1998 оны Омагийн бөмбөгдөлтийн үеэр ажилласан эрүүл мэндийн ажилтнуудыг дагаж хийсэн өөр нэгэн судалгаанаас үзэхэд, 12 цагаас дээш хугацаагаар тасралтгүй ажилласан, өмнө нь ижил төстэй хүнд үйл явдлыг туулж байсан, эсвэл стрессээ архиар тайлахыг оролдсон хүмүүсийн хувьд PTSD-ийн үр дагавар хамгийн хүнд байсан. Харин юу болсон талаар бусадтай илэн далангүй ярилцах нь тэдний шинж тэмдгүүдийг хөнгөвчлөхөд тустай байв. Уг судалгаанд хамрагдсан залуу эмч нарын хувьд дараагийн хоёр жилийн хугацаанд стрессийн шинж тэмдгүүд нь улам нэмэгдсэн байхад, харин туршлагатай ахлах эмч нарын хувьд эсрэгээрээ багассан байв.Хамгийн харамсалтай нь, судалгаанд хамрагдсан нийт 41 эмчээс дараа нь ердөө хоёрхон эмч л сэтгэл зүйн мэргэжлийн тусламж авсан байлаа.Эерэг өөрчлөлт гарсан ч хангалттай биш байнаЗаримдаа эрүүл мэндийн салбарын ажилтнуудын өнөөг хүртэл ажилласаар байгаа тэр их стресстэй нөхцөл байдлыг хараад, ер нь миний судалгааг хийснээс хойш ямар нэгэн зүйл өөрчлөгдсөн үү гэж би өөрөөсөө асуудаг. Гэхдээ ядаж л тэдгээр асуудлуудыг одоо хүлээн зөвшөөрдөг болсон бөгөөд үр дүнд нь чиглэсэн арга хэмжээнүүд гарцаагүй нэмэгдсэн байна. Залуу ч бай, ахмад ч бай эмч нар өөрсдийн амийг егүүтгэсээр байгаа нь туйлын эмгэнэлтэй ч, өнөөдөр энэхүү гарз хохирлоос урьдчилан сэргийлэх сэтгэл зүйн тусламж үйлчилгээнүүд бий болсон бөгөөд амиа алдсан эмч нарын найз нөхөд, төрөл төрөгсөд, хамт олонд нь дэмжлэг үзүүлэх тусгай бүлгүүд хүртэл байгуулагдсан. Энэ бол тэртээ 1983 онд над дээр тусламж эрээд ирж байсан тэдгээр хоёр залуу эмчийг баярлуулах байсан өөрчлөлт юм.АНУ нь хүнд байдалд орсон эмч нарт зориулсан, өөрсдөө төлбөрөө төлдөг хувийн сэтгэл зүйн үйлчилгээг эртнээс ашиглаж ирсэн. Харин Их Британид нэг хэсэг Лондон, Ньюкасл зэрэг цөөн хэдэн хотууд л Үндэсний Эрүүл Мэндийн Албаны (NHS) эмч нарт зориулсан тусгай, ихэвчлэн психоанализ буюу сэтгэц задлан шинжилгээнд суурилсан үйлчилгээ үзүүлдэг байв.1990-ээд онд би Барселона болон Осло хотын эмч нартай хамтран эмч нарын сэтгэл зүйг дэмжих өөр загваруудыг бий болгох тал дээр ажиллаж, Үндэсний Эмнэлзүйн Үнэлгээний Албатай хамтран Лондон хотод Клэйр Жерадагийн удирдлага дор анхны Эмчийн Эрүүл Мэндийн Хөтөлбөр (PHP)-ийг санаачилсан юм. Энэ нь цаг үеэ олсон хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн байдал болон эмч нарт авчирсан эерэг өөрчлөлтөөрөө маш амжилттай болох нь батлагдсан. Үүний үр дүнд PHP загвар нь Англи даяар эмч, шүдний эмч нарт зориулсан албан ёсны үйлчилгээ болон өргөжсөн билээ.Гэсэн хэдий ч, эдгээр тусламж үйлчилгээг авах хэрэгцээг анхнаас нь үүсгээд байгаа байгууллагын ажлын дадал, практик байдал өнөөдрийг хүртэл өөрчлөгдөөгүй бөгөөд бүр дордсон байж ч мэднэ. Жишээлбэл, сайн багаар ажиллах нь эрүүл мэндийн байгууллага дахь стрессийг мэдэгдэхүйц бууруулдаг болохыг бид мэднэ, гэхдээ боловсон хүчний дутагдал, байгууллагын зогсолтгүй өөрчлөлт шинэчлэлтийн дунд сайн багийг бий болгох нь огтхон ч амар зүйл биш юм.Эмч байх нь ихэнх хүмүүсийн чин сэтгэлээсээ дурлаж хийдэг ажил мэргэжил боловч, өдөр тутамдаа маш их стресстэй байдаг хэвээр байна. Тиймээс хамгийн түрүүнд энэхүү стрессийг бууруулахын тулд байгууллага, системийн түвшинд ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэйг одооноос судалж хэрэгжүүлж эхлэх нь зүйтэй юм. Энэхүү ажлын эдийн засгийн үр өгөөж нь гагцхүү мэргэжлээ орхиж буй эмч нарын тоог бууруулаад зогсохгүй, юу ч хийхгүй байснаас үүдэн гарах хүн хүчний хомсдол болон шүүхийн маргааны асар их зардлыг багасгахад маш том нөлөө үзүүлэх болно.Эрүүл Мэндийн Яамнаас арван жил тутамд нэг гаргаж ирдэг стресстэй тэмцэх "шинэ" гэгдэх санаачилгууд нь бодит байдал дээр амжилт олох магадлал тун бага. Учир нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ бол хүний алтан амь хариуцдаг, хариуцлагаар дүүрэн ажил мэргэжил бөгөөд энэ нь угаасаа л стресстэй байдаг онцлогтой. Энэхүү өндөр хариуцлага, ачааллаас үүдэлтэй асуудлууд хэзээ ч алга болохгүй. Тиймээс эмч нар болон тэдний өвчтөнүүдийн сайн сайхны төлөө бидэнд уг үнэнийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд тасралтгүй, уйгагүй ажилладаг "тогтолцоо" л хамгийн их хэрэгтэй байна.

Дэлгэрэнгүй
Дислипидемийн менежмент - 2025 оны шинэчлэлтүүд
2025 оны 12-р сарын 23

Дислипидемийн менежмент - 2025 оны шинэчлэлтүүд

Эмч бидний эмнэлзүйн практикт хамгийн их тохиолддог боловч хамгийн их эргэлзээ, асуулт дагуулдаг сэдэв болох "Дислипидеми буюу Өөх тосны солилцооны алдагдал" юм. Энэ талаар доор дэлгэрэнгүй танилцуулья! Европын Зүрхний Нийгэмлэг (ESC) болон Европын Атеросклерозын Нийгэмлэг (EAS)-ээс гаргасан 2019 оны удирдамж, мөн саяхан шинэчлэгдсэн 2025 оны нэмэлт өөрчлөлтүүд (Focused Update)-ийг үндэслэн энэхүү нийтлэлээ бэлтгэлээ. Монгол улсын хувьд ESC-ийн удирдамж зааврыг түлхүү ашигладаг бөгөөд 2018 оны ЭМСайдын А/337 дугаар тушаалаар батлагдсан Дислидемийн оношилгоо, эмчилгээний зааврыг мөрдлөг болгон хэрэглэж байгаа билээ. Түүнчлэн Зүрх судасны өвчний урьдчилан сэргийлэлт, Артерийн гипертензи, Архаг ишемийн удирдамж, Чихрийн шижингийн эмнэлзүйн заавар зэрэг тус бүрт тодорхой тусгагдсан байдаг. Өвчтөнүүд "Миний холестерин хэвийн хэмжээнд орчихлоо, одоо эмээ зогсоож болох уу?", "Би өөх идэхгүйгээр яаж амьдрах юм бэ?", "Эм уухгүйгээр хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн хэрэглэж болох уу?" гэх мэт олон асуултыг тавьдаг. Зүрх судасны өвчлөл, нас баралт МУ-д тэргүүлэх байр суурийг эзэлсээр байгаа энэ үед бидний, ялангуяа анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлж буй эмч нарын үүрэг оролцоо энэ асуудалд туйлын чухал байдаг билээ. Энэхүү нийтлэлээрээ эдгээр асуултад ШУ-ны үндэслэлтэй, хамгийн сүүлийн үеийн нотолгоонд суурилсан хариултыг өгөхөөр зорилоо.“Хэвийн хэмжээ" гэж байхгүй, "Эрсдэлд суурилсан зорилтот түвшин" гэж бийЮуны өмнө бид нэгэн хуучин ойлголтыг халж, шинэ хандлагыг бүрэн эзэмших хэрэгтэй байна. Лабораторийн шинжилгээний хариу дээрх "Reference range" буюу лавламж хэмжээг хараад өвчтөнд "Таны холестерин хэвийн байна" гэж хэлэх нь орчин цагт туйлын хангалтгүй, бүр зарим тохиолдолд “алдаатайд” тооцогдохоор болоод байна. 2019 оны ESC/EAS удирдамж болон 2025 оны шинэчлэлтийн гол үзэл баримтлал бол "Зүрх судасны нийт эрсдэл". Өөрөөр хэлбэл, Бага нягтралтай липопротеин (LDL-C)-ы зорилтот түвшин нь тухайн хүний зүрх судасны эрсдэлээс шууд хамаарна. Эрсдэл өндөр байх тусам LDL-C-ыг илүү ихээр бууруулах шаардлагатай! Өөрөөр хэлбэл "Бага байх тусам сайн" (The Lower, The Better) гэсэн зарчим улам бүр батжисан байна. Шинэ удирдамжаар эрсдэлийн үнэлгээг хийхдээ бидний сайн мэдэх SCORE үнэлгээнээс SCORE2 болон SCORE2-OP (70-аас дээш насныханд зориулсан) үнэлгээ рүү шилжихийг зөвлөсөн. Энэ нь зөвхөн нас баралтаар зогсохгүй, зүрхний шигдээс, тархины харвалт зэрэг бусад хүндрэлүүдийг хамтад нь тооцдогоороо давуу талтай.Тэгэхээр эмч таны ширээн дээр холестерины шинжилгээний хариу ирэхэд хамгийн түрүүнд хийх үйлдэл бол тоог харах биш, харин өвчтөнөө харах явдал юм. Энэ хүн тамхи татдаг уу? Даралт нь ихэсдэг үү? Чихрийн шижинтэй юу? Нас нь хэд вэ? Эдгээр хүчин зүйлс дээр үндэслэн эрсдэлийг нь тооцсоны дараа л тэр хүний LDL-C ямар байх ёстойг шийднэ. Жишээлбэл, зүрхний шигдээс болж байсан өвчтөний LDL-C нь 2.0 ммоль/л байхад лабораторийн хариу дээр "хэвийн" гэж харагдаж болох ч, удирдамжийн дагуу бол энэ нь "маш өндөр" бөгөөд яаралтай арга хэмжээ авах шаардлагатай түвшин юм. Учир нь маш өндөр эрсдэлтэй бүлэгт LDL-C нь 1.4 ммоль/л-ээс бага байх, мөн суурь түвшнээсээ 50%-иар буурсан байх гэсэн хатуу шалгуурыг тавьж байна.Амьдралын хэв маягийн өөрчлөлт - Эмийн эмчилгээтэй эн зэрэгцэх эмчилгээМонгол эмч нарын хувьд өвчтөндөө амьдралын хэв маягийг өөрчлөх зөвлөгөө өгөх нь заримдаа "хад мөргөх" мэт санагддаг. Мах, өөх тосны хэрэглээ өндөртэй манай орны нөхцөлд энэ нь амаргүй боловч, бид зөвлөгөөгөө шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, хэрэгжихүйц байдлаар өгөхийг хичээх хэрэгтэй. Хооллолт: Өөхөө хасах уу? Махаа багасгах уу? Олон өвчтөн "Би бараг цагаан хоолтон болох ёстой юу?" гэж асуудаг. Хариулт нь ҮГҮЙ. Гол асуудал нь ханасан өөх тос (saturated fat) болон транс тосны хэрэглээг бууруулахад явдал юм. Ханасан өөх тос нь элэгний LDL рецепторын идэвхийг бууруулж, цусан дахь "муу" холестериныг ихэсгэдэг.Монголчуудын хувьд дараах зөвлөгөөнүүд үр дүнтэй байж болох юм:•Өөхтэй махыг бүрмөсөн хорихын оронд өөхийг нь ялгаж хэрэглэх, дотор өөх, амархан царцдаг өөхний хэрэглээг хязгаарлах.•Транс тос буюу маргарин, үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан жигнэмэг, нарийн боов, түргэн хоолны хэрэглээг эрс багасгах. Эдгээр нь LDL-ийг нэмэгдүүлээд зогсохгүй, судас хамгаалагч HDL (өндөр нягтралттай липопротейн) -ийг бууруулдаг тул зүрх судасны системд "давхар цохилт" болдог.•Эслэг (fiber) бол гол түлхүүр. Манай хооллолтод хамгийн их дутагддаг зүйл бол ногоо, жимс, бүхэл үр тариа. Эслэг нь цөсний хүчлийг гэдсэнд өөртөө шингээж гадагшлуулж улмаар элэг холестериноос шинэ цөсний хүчил үүсгэх шаардлагатай болж, улмаар цусан дахь холестериныг зарцуулж эхэлдэг. Өвчтөндөө "Махаа хас" гэхийн оронд "Махан дээрээ аяга ногооны салат нэмж ид" гэж зөвлөх нь илүү хэрэгжих магадлалтай.Хөдөлгөөн ба Жин: Биеийн жингийн илүүдэл, ялангуяа хэвлийн таргалалт нь триглицерид ихсэх, HDL буурах гол шалтгаан болдог. Долоо хоногт дор хаяж 150 минутын дунд зэргийн эрчимтэй дасгал хөдөлгөөн (хурдан алхах, дугуй унах) хийх нь зөвхөн липидийн үзүүлэлтүүдийг сайжруулаад зогсохгүй, инсулин мэдрэг чанарыг сайжруулж, артерийн даралтыг бууруулдаг.Архи ба Тамхи: Тамхи татах нь судасны ханыг гэмтээж, LDL холестерин судсанд хуримтлагдах нөхцөлийг бүрдүүлдэг тул тамхинаас бүрэн гарахыг зөвлөх хэрэгтэй. Харин архины хувьд, хэтрүүлэн хэрэглэх нь триглицеридийг эрс нэмэгдүүлдэг тул гипертриглицеридеми буюу триглицерид өндөртэй өвчтөнд архийг бүрэн хориглох шаардлагатай.“Эмээ хэзээ зогсоох вэ?"Энэ бол эмч нарын хувьд хамгийн чухал хэсэг юм. Өвчтөнүүд ихэвчлэн 3-6 сар эм уугаад, шинжилгээний хариу хэвийн гарахад эмээ зогсоочихдог. Үүнийг бид маш тодорхой тайлбарлаж, ойлгуулах ёстой.Дислипидемийн эмчилгээ, ялангуяа Статин эмчилгээ нь "Ханиадны эмчилгээ" биш, харин "Даралтны эмчилгээ"-тэй ижил зарчмаар явагддаг. Бид артерийн гипертензитэй өвчтөнд даралтны эм уугаад 120/80 болоход "Та эдгэрчихлээ, эмээ зогсоо" гэж хэлдэггүй. Яг үүнтэй адил, өөх тос бууруулах эмчилгээ нь урьдчилан сэргийлэх, хянах эмчилгээ юм. Хэрэв өвчтөн эмээ зогсоовол, элэгний холестерин үйлдвэрлэл буцаад нэмэгдэж, хэдхэн долоо хоногийн дотор липидийн үзүүлэлтүүд анхны өндөр түвшиндээ очно. Үүнийг дагаад зүрх судасны эрсдэл буцаад нэмэгдэнэ. Тиймээс, Зүрх судасны өндөр болон маш өндөр эрсдэлтэй хүмүүст статин эмчилгээ нь насан туршийнх байх магадлал өндөр гэдгийг анхнаас нь ойлгуулах хэрэгтэй. Харин тунг зохицуулах, өөрчлөх асуудал байж болно.Статины айдас ба бодит байдал: Элэг, ходоод гэмтээх вий гэсэн айдас өвчтөнүүдийн дунд түгээмэл байдаг. Гэвч судалгаагаар статины шалтгаант элэгний ноцтой гэмтэл маш ховор тохиолддог (100,000 хүнд 1-ээс цөөн). Статин ууж байх үед элэгний фермент (АЛАТ) бага зэрэг нэмэгдэх нь элэгний үйл ажиллагаа алдагдаж буйн шинж биш бөгөөд ихэнхдээ түр зуурынх байдаг. Харин ч статин нь зүрхний шигдээс, тархины харвалтаас сэргийлэх тул болзошгүй жижиг эрсдэлээсээ хэд дахин илүү тустай юм.Эмийн сонголт ба 2025 оны шинэчлэлтүүдСтатин - Эмчилгээний тулгуур чулуу. Статин бол хамгийн эхний сонгох ёстой эм хэвээр байна. Өндөр эрсдэлтэй өвчтөнд бид өндөр тунтай (High-intensity) статин (жишээ нь: Аторвастатин 40-80мг, Розувастатин 20-40мг) зөвлөх ёстой. "Бага тунгаар эхлээд үзье" гэдэг хандлага нь өндөр эрсдэлтэй өвчтөнд цаг алдах, эрсдэлийг нэмэгдүүлэх аюултай.Эзетимиб - Хамтрагч. Статины дээд тунгаар зорилтот түвшинд хүрэхгүй бол, эсвэл өвчтөн статиныг уух боломжгүй бол Эзетимибыг эмийн эмчилгээнд нэмж бичих нь стандарт эмчилгээ болсон. Эзетимиб нь холестерины шимэгдэлтийг гэдсэнд саатуулдаг бөгөөд статинтай хавсарч хэрэглэхэд LDL-C-ыг нэмэлтээр 15-20% бууруулдаг. 2025 оны шинэчлэлтээр, хэрэв өвчтөн зүрхний цочмог шигдээс (ACS) болсон үедээ аль хэдийн статин ууж байсан бол, шууд Эзетимибийг статинтай хавсарч эхлэхийг зөвлөх болсон. Энэ нь "Эрт, хүчтэй цохилт өгөх" стратеги юм.Шинэ эмийн бүлгүүд: Bempedoic Acid ба PCSK9 дарангуйлагчид. 2025 оны шинэчлэлтээр Bempedoic Acid хэмээх шинэ эмийн талаар онцолсон. Энэ эм нь статин уух боломжгүй (statin-intolerant) өвчтөнүүдэд маш сайн сонголт болж байна. Уг эм элгэнд холестерин үүсэлтийг саатуулдаг боловч булчинд нөлөөлдөггүй тул булчин өвдөх гаж нөлөө үзүүлдэггүй давуу талтай. Мөн PCSK9 дарангуйлагчид (Evolocumab, Alirocumab) болон Inclisiran зэрэг тарианууд нь LDL-C-ыг маш эрчимтэй бууруулдаг биотехнологийн гайхамшигтай эмүүд юм. Эдгээрийг "Маш өндөр эрсдэлтэй", эмийн эмчилгээнд үр дүнгүй байгаа хүмүүст зөвлөнө. Анхаарах ёстой онцгой бүлгүүд ба шинэ зөвлөмжүүдЛипопротеин(a): Таны өвчтөн LDL холестерин нь хэвийн байхад харвалт, зүрхний шигдээсээр өвдсөн үү? Шалтгаан нь липопротейн а (Lp(a)) байх магадлалтай. Энэ нь удамшлын гаралтай, судас хатуурал болон тромбоз үүсгэдэг липопротеин юм. 2019 болон 2025 оны удирдамж нь насанд хүрсэн хүн бүрийг амьдралдаа ядаж нэг удаа Lp(a)-аа шинжлүүлэхийг зөвлөсөн. Хэрэв Lp(a) >50 мг/дл (>105 нмоль/л) байвал зүрх судасны өндөр эрсдэлтэйд тооцно. Харамсалтай нь одоогоор үүнийг шууд бууруулах батлагдсан эм хараахан нэвтрээгүй байгаа ч, уг өвчтөний бусад эрсдэлт хүчин зүйлсийг (LDL, артерийн даралт, тамхи, биеийн жин гэх мэт) хатуу хянах шаардлагатайг юм. Триглицерид өндөр байвал яах вэ? Хэрэв өвчтөн статин ууж байгаа ч триглицерид өндөр (1.5-5.6 ммоль/л) хэвээр байвал зүрх судасны эрсдэл өндөр хэвээр байна гэсэн үг. Энэ тохиолдолд 2025 оны шинэчлэлтээр Icosapent ethyl (цэвэршүүлсэн EPA) буюу Омега-3 бэлдмэлийг өндөр тунгаар (2г-аар өдөрт 2 удаа) хэрэглэхийг зөвлөж байна. Энгийн загасны тос эсвэл хүнсний нэмэлтүүд (DHA/EPA холимог) нь зүрх судасны эрсдэлийг бууруулдаггүй болохыг сүүлийн үеийн судалгаанууд (STRENGTH, OMEMI-судалгаанууд) харуулсан тул эмч нар энгийн нэмэлтүүдийг эмчилгээний зорилгоор зөвлөхөөс татгалзах хэрэгтэй.Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүнүүд: 2025 оны удирдамжид нэгэн хатуу анхааруулга орсон нь Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүнүүдтэй холбоотой. "Улаан будааны хөрөнгө" (Red yeast rice) зэрэг холестерин бууруулдаг гэх нэмэлтүүд нь зүрх судасны эрсдэлийг бууруулдаг гэсэн хангалттай нотолгоо байхгүй, мөн аюулгүй байдлын асуудал (статинтай ижил гаж нөлөө үзүүлэх боломжтой) байгаа тул эдгээрийг эмчилгээний зорилгоор хэрэглэхийг ЗӨВЛӨХГҮЙ (Class III, Level) гэж заасан байна. Эмч бид өвчтөндөө энэ талаар үнэн зөв мэдээлэл өгч, баталгаагүй бүтээгдэхүүнд мөнгөө үрэхгүй байхыг сануулах нь зүйтэй.Дислипидемиын менежмент бол зөвхөн тоо бууруулах тухай биш, харин тухайн хүний насыг уртасгах, чанартай амьдралыг хадгалах тухай асуудал юм.

Дэлгэрэнгүй
Түгээмэл
Асуулт хариулт